Het nieuwe donkere tijdperk

Smartphones zijn medeverantwoordelijk voor de exponentiële toename van het antisemitisme wereldwijd.

Dat is de onvermijdelijke conclusie van een uitmuntend proefschrift dat ik heb bestudeerd en dat aantoont hoe het alomtegenwoordige gebruik van deze apparaten mensen het vermogen tot coherent denken ontneemt en hun toch al schamele ‘kennis’ reduceert tot een mengelmoes van slordige slogans.

Want de verandering in leesgewoonten – weg van gedrukte pagina’s, naar de smartphone – voert ons terug naar de middeleeuwen.

Dit is het alarmerende thema van een meeslepend nieuw boek van de journalist James Marriott, die aantoont hoe dit de democratie ondermijnt en het publieke debat reduceert tot eenzijdig geklets.

Mensen lezen geen boeken en kranten meer en hebben daardoor het vermogen verloren om ideeën te begrijpen en over te brengen.

We laten ons niet meer beïnvloeden door wat we lezen, maar door het laatste nieuws op onze mobiele telefoon, dat bedoeld is om ons bijna voortdurend af te leiden en zelfs tot slaaf te maken. En onze verslaving maakt ons onbekwaam om te begrijpen wat er in de wereld gebeurt – wat gedeeltelijk verklaart waarom zoveel mensen deelnemen aan protesten over onderwerpen waar we vrijwel niets van af weten.

James zinspeelt hierop in The New Dark Ages (Bodley Head, 2026) en hekelt de manier waarop communicatie via schermen de kijker in vervoering brengt, ‘ook al heb je eigenlijk nauwelijks enig idee wat er werkelijk in het Midden-Oosten gebeurt’.

Ik ben het volledig eens met zijn algemene stelling dat de smartphone onze beschaving als geheel ondermijnt, en zoals ik hem tijdens de boekpresentatie in York zelf heb gezegd: ook christenen zijn op tragische wijze gestopt met het lezen van boeken en kranten, en zijn daardoor uiterst vatbaar voor de rommel op sociale media, die nog wordt versterkt door de nieuwsflitsen van de omroepen. Ze laten zich niet meer informeren door duidelijk geformuleerde teksten over de bedreigingen voor ons land en ons geloof.

In reactie op mijn bezwaar benadrukte hij dat hij „niet religieus“ was, maar sindsdien heb ik in het hele boek steeds weer – meestal positieve – verwijzingen naar het christendom ontdekt.

Natuurlijk wordt de rol die de Bijbel sinds de uitvinding van de boekdrukkunst heeft gespeeld bij het bevorderen van het lezen ten volle erkend, en hij geeft toe dat hij als tiener, beïnvloed door het “nieuwe atheïsme“, een straatprediker had uitgedaagd en vervolgens op zijn plaats was gezet.

James staat blijkbaar nog steeds sceptisch tegenover het bovennatuurlijke, maar laat door zijn herhaalde verwijzingen naar de „zin van het leven“ doorschemeren dat hij op zoek is naar iets diepers.

Ja, hij lijkt te zeggen dat dit tot op zekere hoogte via boeken bereikbaar is – in tegenstelling tot de zinloze afhankelijkheid van smartphones. Volgens een schatting kijken gebruikers gemiddeld 144 keer per dag op hun mobieltje!

Maar ook christenen moeten meer lezen, zodat ze minder vatbaar zijn voor de korte, scherpe, machinegeweerachtige boodschappen van mediamakers met een bepaalde agenda. In plaats daarvan zouden ze hun geest moeten vernieuwen, zoals de apostel Paulus eist in verband met het begrip van onze verantwoordelijkheid jegens Israël (Romeinen 12:2). Daarbij hoort natuurlijk het lezen van de Bijbel (Oude en Nieuwe Testament) en van goede boeken die ons inzicht bevorderen.

James herinnert zich hoe lezen in feite de religie van zijn familie was. ‘Shakespeare was onze Jezus…’, schrijft hij. Maar hij geeft openlijk toe dat lezen en schrijven ‘geen alomvattende hervorming van de menselijke natuur teweeg kan brengen’.

Hij is ontzet – zoals wij allemaal zouden moeten zijn – over de ‘nihilistische tornado aan inhoud’ op TikTok en voegt eraan toe dat ‘de smartphone voor informatie is wat fastfood is voor de voeding’ en dat voor velen „’e werkelijkheid een steeds marginaaler verschijnsel is, dat zich afspeelt aan de rand van de schermtijd’.

Als journalist wiens carrière diep geworteld was in de krantenwereld – en ik schrijf nog steeds voor enkele kranten – doet het me pijn te moeten constateren dat er in Groot-Brittannië tussen 2009 en 2019 zo’n 320 kranten zijn opgeheven.

Als gevolg daarvan zijn steeds meer burgers niet meer op de hoogte van de actualiteit. Volgens een schatting zijn er in het Verenigd Koninkrijk inmiddels mogelijk minder lokale kranten dan ooit tevoren sinds de 18e eeuw – dus sinds de tijd vóór het ontstaan van de moderne democratie. Een zorgwekkend gevolg hiervan is dat burgers minder gaan stemmen!

James voegt hieraan toe: ‘Terwijl gedrukte media kunnen worden gebruikt als middel tot rationele overtuiging en het bevorderen van medeleven, hebben schermen de neiging ons in conflicten te storten.’

Wat betreft de zin van het leven, waar Marriott zich kennelijk mee bezighoudt: de Jezus die hij in de plaats van de boeken heeft gesteld, is precies degene die het leven zelf belichaamt. Want hij zei: ‘Ik ben de Weg en de Waarheid en het Leven; niemand komt tot de Vader dan door Mij.’ (Johannes 14:6) En in de woorden van de heilige Paulus: Jezus kennen betekent ‘het leven dat werkelijk leven is’ te grijpen (1 Timoteüs 6:19).