Herdenkingsdag voor de Holocaust en diens helden

Scholen en onderwijsinstellingen in heel Israël houden ceremonies ter herdenking van de Holocaust-herdenkingsdag.

Miljoenen scholieren staan twee minuten stil terwijl de sirenes door de lucht snijden en ons even herinneren aan wat ons ertoe heeft gebracht terug te keren naar het land van onze voorvaderen en hier als vrij volk in ons eigen land te leven.
Het was niet de wens om te veroveren, noch de behoefte om ten strijde te trekken en te doden.
Het was de behoefte om te bestaan, om te blijven bestaan.

Tweeduizend jaar ballingschap hebben aangetoond dat we nergens ter wereld echt welkom zijn. Niet slechts een of twee keer zijn we gedood, weggevoerd en verdreven. Dit is geen slachtoffermentaliteit. Het is een feit. Het Joodse volk heeft in de loop van de geschiedenis onder haat geleden. Hier en daar hebben de volkeren waaronder we leefden ons misschien een beetje ‘geliefd’, ons zonder duidelijke reden gunsten bewezen. Maar zelfs die sloegen al snel om in haat.

Haat – waarvoor? Onbekend. Haat omwille van de haat.

En zo heeft een wrede en geraffineerde holocaust, die ongeveer 80 jaar geleden tegen de Joden werd gepleegd, het tempo van de bevrijding versneld; en durfde het Joodse volk opnieuw te dromen van een terugkeer naar zijn enige en eeuwige thuisland. De enige plek ter wereld waar het ’s nachts zijn hoofd kon neerleggen en zich compleet kon voelen. Waar het ’s ochtends kon opstaan om te gaan werken en zich verbonden kon voelen.

En nu wordt zelfs deze kleine plek door elkaar geschud. Zelfs vandaag de dag hebben de Joden op dit minuscule stukje grond, dat op de wereldkaart nauwelijks meer dan een stipje is, geen vrede. De naties willen hen ook dat afnemen. Ze willen de Joden hier verdrijven, net zoals uit zoveel andere landen. De waarheid is dat ze hen niet alleen willen verdrijven – ze willen hen vernietigen. De jodenhaat is niet uit de wereld verdwenen. Ook in onze ‘moderne’ tijd is hij springlevend en aanwezig.

En daarom is de Holocaust-herdenkingsdag dit jaar dubbel zo belangrijk. Elke baby, elk kind, elk meisje, elke soldaat, elke man en elke vrouw die in Israël wonen, moeten begrijpen wat er is gebeurd en wat er zal gebeuren als we geen staat hebben waarin we in veiligheid kunnen leven.
De Holocaust-herdenkingsdag is niet alleen een dag om te herdenken wat er was, maar ook een dag van nuchtere reflectie over wat er nu is. Niet alleen over het verleden, maar ook over het heden. Niet alleen het herdenken van die verschrikkingen, maar ook het verinnerlijken van hun betekenis voor ons vandaag.

De Holocaust begon niet op één enkele dag en eindigde niet alleen in de kampen. Het was een proces. Een proces van delegitimering, van uitsluiting, van de transformatie van een heel volk tot een probleem. En als men dat begrijpt, beseft men dat herinnering niet alleen een ritueel is, maar een verantwoordelijkheid: zien, herkennen, niet verdringen en er niet aan wennen.

Want herinnering verplicht ons niet alleen om te herinneren wat was, maar ook om te handelen binnen wat er gebeurt.
Want het gevaarlijkste is niet alleen de haat zelf, maar eraan wennen en ermee leven alsof het een onvermijdelijk deel van de realiteit is.

Het moment waarop haat routine wordt, is het moment waarop het gevaar niet meer alleen van buitenaf komt, maar ook in onszelf ligt. De Holocaust-herdenkingsdag herinnert ons niet alleen aan wat ons is aangedaan, maar ook aan wat er kan gebeuren als een volk het vermogen verliest om zichzelf te verdedigen. Als het geen thuis heeft. Als het geen mogelijkheid heeft om zijn eigen lot te bepalen.

En dus is deze staat, de staat Israël, geen vanzelfsprekendheid. Hij is niet alleen een politieke of geografische oplossing. Hij is het diepste antwoord op een eeuwenoude vraag: heeft het Joodse volk een plek in de wereld waar het niet afhankelijk is van de welwillendheid van anderen?

Dit antwoord wordt niet voor eens en voor altijd gegeven. Het wordt in elke generatie opnieuw getoetst. En het hangt niet alleen af van uiterlijke kracht, maar ook van de kwaliteit van onze innerlijke verbondenheid als samenleving. De Holocaust-herdenkingsdag van dit jaar is daarom niet alleen een oproep om het verleden te gedenken, maar ook een oproep om wakker te worden en te begrijpen dat geschiedenis niet alleen een ver verhaal is dat ooit andere mensen is overkomen. Dezelfde geschiedenis kan zich op elk moment herhalen. En daarom moeten we kiezen voor het leven, voor verantwoordelijkheid, voor wederzijdse verbintenis, voor onvoorwaardelijke liefde – en niet in de laatste plaats ervoor om onverschilligheid niet toe te laten.

En misschien begint onze eerste en diepste verantwoordelijkheid precies hier, binnen de muren van de joodse gemeenschap: leren om, ondanks alle meningsverschillen, de haat onder ons uit te sluiten – ons herinneren dat we één volk zijn, en begrijpen dat het vermogen om verschillen te verdragen zonder de eenheid te verbreken, een voorwaarde is voor ons voortbestaan.

Dan, vanuit deze innerlijke kracht – als we innerlijk gesterkt zijn – zullen we ook weten hoe we moeten omgaan met wat er van buitenaf op ons afkomt.