Hoe kiest Iran een nieuwe opperste leider en wie moet dat worden?

De eliminatie van Ali Khamenei op zaterdag, waarmee een einde kwam aan zijn bijna 37-jarige ambtstermijn als hoogste leider van Iran, heeft het land in diepe onzekerheid gestort. Volgens een bericht in The Washington Post tekende zich de volgende ochtend al het basispatroon af van een complex opvolgingsproces.

De Iraanse grondwet biedt daarbij het eerste kader. Op zondag werd een voorlopige raad van bestuur ingesteld, die tijdelijk de taken van de opperste leider op zich moet nemen. Deze raad bestaat uit drie personen: de zittende president, de hoogste vertegenwoordiger van justitie van het land en een vertegenwoordiger van de Raad van Bewakers, die wordt aangewezen door de zogenaamde bemiddelingsraad – het orgaan dat de opperste leider adviseert en geschillen tussen de regering en het parlement beslecht.

De “tijdelijke uitoefening van alle leidinggevende taken” werd toevertrouwd aan de Iraanse president Masoud Pezeshkian, de als hardliner bekendstaande hoofd van justitie Gholamhossein Mohseni Ejei en ayatollah Alireza Arafi.

Parallel aan deze overgangsregeling schrijft de Iraanse wet voor dat de 88 leden tellende Raad van Deskundigen “zo snel mogelijk” een permanente Opperste Leider aanwijst, terwijl de Overgangsraad de ambtszaken blijft uitvoeren.

De raad van deskundigen, die uitsluitend bestaat uit gekozen sjiitische geestelijken, wordt telkens voor acht jaar benoemd. Het lidmaatschap moet echter worden goedgekeurd door de Raad van Bewakers, een constitutioneel orgaan dat in het verleden herhaaldelijk kandidaten van verkiezingen heeft uitgesloten. Zo werd in maart 2024 de voormalige president Hassan Rouhani, die als relatief gematigd wordt beschouwd en het atoomakkoord van 2015 met de wereldmachten heeft bevorderd, uitgesloten van een kandidatuur voor de raad van deskundigen.

Aangezien de beraadslagingen over de spirituele opvolging grotendeels achter gesloten deuren plaatsvinden, blijft de identificatie van serieuze kandidaten grotendeels speculatief, aldus het rapport.

De meest verwachte opvolgingslijn stortte al in mei 2024 in toen president Ebrahim Raisi, een naaste vertrouweling en politieke protégé van Khamenei en beschouwd als waarschijnlijke opvolger, omkwam bij een helikopterongeluk.

Daarop richtte de aandacht zich in eerste instantie op Mojtaba Khamenei, de 56-jarige zoon van de Opperste Leider, een geestelijke zonder aantoonbare regeringservaring.

Volgens berichten zou ook Mojtaba echter in de eerste uren van de oorlog zijn omgekomen.

De Islamitische Republiek heeft tot nu toe slechts één keer een leiderschapswisseling meegemaakt. Dit precedent werd in 1989 geschapen met de dood van Ruhollah Khomeini, het symbool van de revolutie, die op 89-jarige leeftijd stierf nadat hij Iran door de oorlog tegen Irak van 1980 tot 1988 had geleid. De complexe sjiitisch-theocratische structuur van Iran plaatst de Opperste Leider in het centrum van het politieke systeem en verleent hem de uiteindelijke beslissingsbevoegdheid in alle staatsaangelegenheden.

Deze macht omvat het opperbevel over het reguliere leger en over de Revolutionaire Garde – een paramilitaire organisatie die in 2019 door de VS als terroristische organisatie werd aangemerkt en onder Khamenei aanzienlijk aan invloed won.

Als drijvende kracht achter de zelfbenoemde “As van het Verzet”, een netwerk van terroristische organisaties en regionale partners in het Midden-Oosten tegen de VS en Israël, beschikken de Revolutionaire Garde bovendien over aanzienlijke financiële middelen en uitgebreide onroerende goederen en activa in heel Iran.