De Pesach-opstand tegen de tirannie van het heidendom

Meer dan 3000 jaar geleden vond een slavenopstand plaats die sindsdien elk jaar is herhaald. Het was niet alleen een opstand tegen een lang vervlogen farao wiens dynastie en volk tot stof waren vergaan, samen met zijn rijke steden waar de Joodse slaven hadden gewerkt.

Revoluties uit het verleden komen en gaan. Naties staan op en vallen, om vervolgens weer in de geschiedenisboeken te verdwijnen. Het Pascha was echter een opmerkelijke opstand, niet alleen tegen een rijk, maar tegen het heidendom. Duizenden jaren later is het nog steeds relevant.

In een recent onderzoek zei slechts 39% van de respondenten dat religie erg belangrijk voor hen was. Dat is een afname ten opzichte van de 62% van een generatie geleden.

Wanneer het geloof in God verdwijnt, wordt het niet vervangen door een abstractie van de “rede”, maar door bijgeloof (37% van de volwassenen onder de 30 gelooft in astrologie), persoonlijkheidscultussen, samenzweringstheorieën en het geloof dat wij nu goden zijn die de planeet kunnen vernietigen en naar believen van geslacht kunnen veranderen.

Het Pesach-verhaal is een bewijs van geloof: het is het verslag van een totaal vernederd volk dat eeuwenlang en later millennia lang bleef geloven dat hun verlossing, overgeleverd via de traditie, zou komen van een God die zij nooit hadden gezien of gehoord, maar het is ook het besef dat slavernij niet alleen fysiek maar ook spiritueel is. Net zoals ware bevrijding van God komt, komt ware slavernij wanneer we het geloof opgeven en ons vernederen onder de zielloze tirannie van het heidendom.

Volgens het laatste World Happiness Report is Israël het vierde gelukkigste land ter wereld. Of zoals Haaretz, een meedogenloos linkse lokale krant, het sceptisch formuleerde: “Laag inkomen, hoge prijzen en oorlogen: waarom is Israël dan een van de gelukkigste landen ter wereld?”.

Wat is er om gelukkig te zijn?

Voor linkse mensen die geloven dat de wereld helemaal naar ‘de knoppen gaat’: niets. Voor gelovigen: alles.

Vorig jaar bleek uit een peiling dat 96% van de Israëlische Joden een Pesach Seder wil bijwonen. In Amerika is dat ongeveer 70%. Goed uitgevoerd is de Seder-viering een emotionele en historische reis die Joden terugvoert naar de tijd van het lijden in Egypte, de goddelijke verlossing, en het besef dat God hen blijvend heeft verlost, ongeacht hun huidige omstandigheden.

In die zin werd de Pesach Seder tijdens de Holocaust gevierd met geheime bijeenkomsten in het bos, in concentratiekampen met kleine matzos gebakken van opgepotte grammen meel en wijn gemaakt van in water gedrenkte sultana’s, en in schuilplaatsen onder getto’s, nog steeds verkondigend “nu zijn we vrij” en “volgend jaar in Jeruzalem”. Die vrijheid gaat verder dan macht.

Veel liberale Amerikaanse Joden hebben dit uit het oog verloren. Zij kruiden hun Seder-maaltijden op de eerste twee avonden van Pesach met verwijzingen naar de burgerrechten- en LGBTQ-bewegingen. Ze negeren de persoonlijke kracht van hun geschiedenis en vervangen die door generieke linkse politiek. Is het een wonder dat ze zo ongelukkig zijn? De Amerikaanse Jood wordt nu gedefinieerd door neurose, de Israëlische Jood door autonomie. Geluk komt niet van gemak, maar van een doel.

“Wanneer we de Haggadah reciteren waarin de Exodus van de kinderen van Israël uit Egypte wordt verteld, hebben we het vreemde gevoel dat we weer in Bijbelse tijden leven,” schreef Elie Wiesel, journalist en overlevende van de Holocaust.

Willen we echt in “Bijbelse tijden” leven? Leven in Bijbelse tijden betekent niet leven zonder stromend water of medicijnen, maar met de wetenschap dat God actief is achter de schermen van de wereld. Dit is het geloof waarmee de Joden hun eerste Pesach Seder begonnen en vervolgens, op het woord van God, de woestenij ingingen, die voor hen als een zekere dood moet hebben geleken.

We kunnen allemaal in “Bijbelse tijden” leven. En of we het nu leuk vinden of niet, dat doen we nog steeds. God was niet alleen lang geleden actief, Hij is ook nu nog actief in onze wereld. En dus zijn al onze tijden “Bijbelse tijden”.

Dat is de ware betekenis van het Pascha.

Pesach is geen viering van het verleden, maar een hereniging van verleden, heden en toekomst. De verdrukkingen en verlossingen uit het verleden weerklinken in het heden en kondigen de toekomst aan.

De tirannie van het heidendom vertelt ons dat we dieren zijn, dat het leven kort, wreed en zinloos is, en dat als er al een god of goden zijn, die net zo wreed en egoïstisch zijn als wij. Dit was het kille geloof dat de Egyptenaren, de nazi’s en de communisten duizenden jaren lang verenigde.

Lang nadat de farao spotte: “Wie is God dat ik naar hem moet luisteren?” Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov beweerde dat zijn astronaut in de ruimte vloog en God niet zag. Beide tirannen hadden er belang bij hun slaven ervan te overtuigen dat er geen alternatief was voor hun regimes.

Heidendom kan soms vrijheid beloven, maar het enige wat het kan bieden is onderwerping aan een leider. Deze cultfiguur neemt de plaats in van het goddelijke en wordt aanbeden via de rituelen van de slavernij. Zijn volgelingen vernederen zichzelf, brengen offers en richten monumenten op om hem te verheerlijken. Dat was de Farao, maar dat geldt ook voor elke sekte en elke radicaal-linkse beweging waarvan de belofte van vrijheid eindigt in bloed en lijden.

En dan valt de God-Koning, blijkt te menselijk en laat een nog diepere wanhoop achter.

Maar de tirannie van het heidendom is niet alleen fysiek. Zonder geloof is er geen manier om eraan te ontsnappen. Machteloze mensen gevangen in een schijnbaar vaste baan worden gek en doen monsterlijke dingen, belijden apocalyptische overtuigingen, brengen mensenoffers en vernietigen alles om hen heen.

Vergezocht? Een kwart van de Amerikaanse volwassenen gelooft zo sterk in de opwarming van de aarde dat ze zich afvragen of ze wel kinderen moeten krijgen. Abortus zou de beste manier zijn om de planeet te redden. Nu het aantal zelfmoorden, rampen en ongelukken de pan uit rijst, zien we met eigen ogen dat “Moloch” niet alleen een oude sekte was, maar dat het is wat er gebeurt als we God in ons leven verliezen.

Pesach was de oorspronkelijke afwijzing van de heidense mentaliteit en geldt nog steeds. Het herinnert ons eraan dat we allemaal kunnen ontsnappen aan tirannie, ongeacht onze omstandigheden, want ware slavernij en vrijheid spelen zich af op het slagveld van de ziel. Slaven kunnen de tirannie overwinnen als zij geloven, en vrije mensen kunnen vallen voor (of worden) veel zwakkere tirannen als zij dat niet doen.

Het Jodendom kent vele feestdagen, maar Pesach is de eerste daarvan, want zonder geestelijke bevrijding doet niets anders er echt toe. Alleen wie geestelijk vrij is, kan God dienen. Vrijheid, zoals geloof, is makkelijk te prediken, maar moeilijk te bereiken. Bij de Pesach Seder komen families, vrienden en vreemden samen om de slavernij te herbeleven, om zout water, bittere kruiden en de specie die de stenen bijeenhoudt te proeven, en om wijn te drinken en te zingen als vrije mensen.

Vrije mensen vergeten maar al te gemakkelijk wat vrijheid is en waar het vandaan komt. Pas als we de confrontatie aangaan met tirannie, als we het verlies ervaren van wat we hadden, kunnen we het echt waarderen.

Pesach dompelt Joden onder in de tirannie van het heidendom en Gods bevrijding. Het is niet alleen een herinnering aan het verleden of de zorgen van het heden, maar ook een belofte voor de toekomst. Het geloof houden betekent weten, zoals de Joden in Egypte of in Auschwitz, dat er meer is in de wereld dan de macht van een tiran, zijn ketenen, wetten en sociale kredietsystemen.

Echt de Seder houden is weten, zoals zij deden, dat er een macht boven hen allen is die weet, die ziet en die handelt, zelfs wanneer alles gedoemd lijkt en verkeerd gaat.

En zo geloofden de slaven die in het geheim bijeenkwamen bij de Egyptische kanalen en elkaar een bijna onmogelijke hoop influisterden, en hun nakomelingen die duizenden jaren lang aan de Seder zaten en zich vrij voelden, ook al waren ze geketend: God komt, niet alleen om ons te bevrijden, maar om ons vrij te maken.