Shas en het Verenigd Torah-Jodendom (Yahadut HaTorah) doen mee aan de Knesset-verkiezingen op 27 oktober met als doel hun religieuze instellingen en gemeenschappen blijvend te beschermen. De twee partijen behaalden in 2022 in totaal 18 zetels en vormden daarmee meer dan een kwart van de oorspronkelijke coalitie van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, die over 64 zetels beschikte. Deze samenwerking wordt nu op de proef gesteld door het onopgeloste geschil over de militaire dienstplicht van de charedim.
De partijen
Hoewel Shas en Yahadut HaTorah gewoonlijk gezamenlijk worden aangeduid als charedische of ultraorthodoxe partijen, zijn ze voortgekomen uit verschillende gemeenschappen en vertegenwoordigen ze verschillende politieke tradities.
Shas betrad in 1984 de nationale politiek onder de geestelijke leiding van rabbijn Ovadia Yosef, een voormalig Sefardisch opperrabbijn. De oprichters streefden naar een eigen vertegenwoordiging voor Sefardische Haredim, die zich benadeeld voelden binnen het overwegend Asjkenazische religieuze establishment. De partij combineerde de verdediging van religieuze praktijken en onderwijs met het bredere doel om het religieuze aanzien van de Sefardim te herstellen en achtergestelde gezinnen te vertegenwoordigen.
Deze combinatie leverde Shas een kiezersbasis op die verder reikte dan de gemeenschap van yeshiva-studenten. Haar aantrekkingskracht strekte zich uit tot traditionele Sefardische en Mizrachische Israëli’s, die zich konden identificeren met Yosefs religieuze autoriteit en het sociale programma van de partij, zonder een strikt charedische levensstijl aan te nemen. Onderzoeker Gilad Malach van het Israel Democracy Institute (IDI) schreef dat Shas ‘een partij is die openstaat voor een brede groep traditionele kiezers en niet alleen voor de ultraorthodoxe gemeenschap’.
Aryeh Deri staat aan het politieke hoofd van Shas, terwijl Yinon Azoulay op de tweede plaats staat op de ingediende kieslijst. De politieke leiding handelt onder het gezag van de Raad van Torah-wijzen, die de religieuze koers van de partij bepaalt. Rabbijn Yitzhak Yosef, de zoon van Ovadia Yosef en zelf voormalig Sefardisch opperrabbijn, is een belangrijke geestelijke figuur binnen de huidige leiding.
Verenigd Torah-Jodendom (Yahadut HaTorah) verenigt op haar beurt twee stromingen binnen de Asjkenazische charedische samenleving. Agudat Yisrael vertegenwoordigt voornamelijk chassidische gemeenschappen, terwijl Degel HaTorah de Litouwse, niet-chassidische traditie vertegenwoordigt. Rabbi Elazar Menachem Man Shach richtte Degel HaTorah in 1988 op, na onenigheden over de vertegenwoordiging binnen de door chassidim gedomineerde Agudat Yisrael. De twee partijen deden in 1992 voor het eerst gezamenlijk mee aan nationale verkiezingen en bundelden daarmee hun kiezersmacht, terwijl ze hun afzonderlijke organisaties en rabbijnse autoriteiten behielden.
Deze structuur blijft bepalend voor het leiderschap van Verenigd Torah-Jodendom. Yaakov Asher staat bovenaan de kieslijst, gevolgd door de voorzitter van Agudat Yisrael, Yitzhak Goldknopf. De opmars van Asher volgt op het besluit van rabbijn Dov Lando, dat de vele jaren gediend hebbende Degel HaTorah-parlementsleden Moshe Gafni en Uri Maklev zich niet opnieuw kandidaat zouden stellen. Lando is de hoogste geestelijke leider van Degel HaTorah. Deze verandering laat zien dat de politici verantwoording blijven afleggen aan de religieuze autoriteiten, die beslissen over hun vertegenwoordiging en hun politieke grenzen.
Het partijprogramma
De goedkeuring van een uitgebreide dienstplichtwet, die yeshiva-studenten vrijstelt van de verplichte militaire dienst, is de centrale eis van beide partijen. Hun leiders beschouwen de voortzetting van religieuze studies als een bijdrage aan het behoud van de joodse continuïteit, die door de staat zou moeten worden ondersteund. Shas en Degel HaTorah hebben zich meer bereid getoond dan Agudat Yisrael om te onderhandelen over rekruteringsdoelstellingen en beperkte financiële sancties in het kader van een mogelijke wet. Eind 2025 steunde Degel HaTorah een wetsvoorstel dat in aanmerking komende yeshiva-studenten in staat zou stellen hun militaire dienst tijdens hun studie uit te stellen, totdat zij op 26-jarige leeftijd een vrijstelling zouden krijgen. Tegelijkertijd voorzag het wetsvoorstel in rekruteringsdoelstellingen voor de gehele charedische bevolking. De wet zou niet vereisen dat elke student militaire dienst vervult voordat hij deze vrijstelling ontvangt. Agudat Yisrael heeft een hardere houding aangenomen ten aanzien van rekruteringsdoelstellingen en sancties.
Alle drie verwerpen zij de verplichte militaire dienst voor voltijdse yeshiva-studenten. Rabbijn Yitzhak Yosef heeft zich bovendien uitgesproken tegen het oproepen van studenten die zich in een ‘crisisfase’ van hun studie bevinden. Tegelijkertijd maakte hij duidelijk dat hij daarmee niet alle charedim bedoelde die niet hun volledige tijd een studie volgen.
Op het gebied van onderwijs streven beide partijen naar overheidsfinanciering van yeshiva’s en charedische scholen en verdedigen ze tegelijkertijd hun pedagogische autonomie. Daaronder valt ook de financiering van instellingen die niet het volledige kerncurriculum, met vakken als wiskunde en Engels, onderwijzen.
Hun economische prioriteiten omvatten subsidies voor kinderopvang, gezinsondersteuning en woningbouw. Shas geeft bijzonder veel aandacht aan huishoudens met een laag inkomen en voedselhulp. Deri stelde het beslechten van een geschil over de financiering van voedselbonnen eind 2025 als voorwaarde voor zijn steun aan de begroting. Verenigd Torah-Jodendom legt de nadruk op de uitbreiding van het woningaanbod dat is afgestemd op de behoeften van charedische gemeenschappen.
Wat betreft de verhouding tussen religie en staat willen beide partijen het orthodoxe gezag over huwelijken, bekeringen en religieuze diensten behouden. Ze verwerpen het burgerlijk huwelijk en verzetten zich tegen een uitbreiding van het openbaar vervoer op de sjabbat. Deze politieke standpunten bepalen de religieuze regelingen voor de gehele bevolking en niet alleen voor hun eigen kiezers.
Hun steun voor een beperking van gerechtelijke ingrepen hangt nauw samen met deze prioriteiten: rechterlijke uitspraken hebben gevolgen gehad voor de regelingen inzake de dienstplicht, de financiering van instellingen en het religiebeleid. Beide partijen hebben hun steun uitgesproken voor beperkingen van de bevoegdheden van het Hooggerechtshof om wetten en regeringsbesluiten ongedaan te maken.
Standpunten op het gebied van veiligheidsbeleid staan minder centraal in hun programma’s, maar zijn niettemin van belang. Shas verwerpt een Palestijnse staat en heeft de uitbreiding van de nederzettingen in Judea en Samaria gesteund. Wat Gaza betreft, heeft Deri gepleit voor de vernietiging van Hamas, maar tegelijkertijd ook onderhandelingen over wapenstilstanden en de vrijlating van gijzelaars gesteund.
Verenigd Torah-Jodendom heeft geen uniform territoriaal-politiek programma en haar fracties vertegenwoordigen uiteenlopende standpunten: Goldknopf van Agudat Yisrael heeft zich uitgesproken voor uitbreiding van de Israëlische soevereiniteit en de wederopbouw van Joodse nederzettingen in de Gazastrook, terwijl Gafni van Degel HaTorah een nieuwe kolonisatie van Gaza heeft afgewezen. Door deze verschillen is het moeilijk om Verenigd Torah-Jodendom een eenduidig standpunt toe te schrijven in kwesties van territoriaal beleid, ook al werken beide fracties samen met partijen die voorstander zijn van de uitbreiding van de nederzettingen.
De partners
Shas en Verenigd Torah-Jodendom behoren al geruime tijd tot de steunpilaren van het regeringsblok van Netanyahu, maar het geschil over de dienstplicht heeft deze samenwerking onder druk gezet. In juli 2025 verliet Verenigd Torah-Jodendom de regering en de coalitie, nadat de onderhandelingen over het veiligstellen van vrijstellingen van de dienstplicht voor yeshiva-studenten waren mislukt. Shas trok twee dagen later haar ministers uit de regering terug, bleef echter wel in de coalitie maar legde vervolgens in oktober van datzelfde jaar haar parlementaire coalitiefuncties neer. Beide partijen wilden druk uitoefenen op Netanyahu, maar verschilden van mening over de mate waarin ze afstand wilden nemen van zijn regering.
Ze treden bij deze verkiezingen nog steeds op in een eigen coalitie. Op 11 oktober ondertekenden de partijen een overeenkomst over stemoverschotten, waardoor één van hen een extra mandaat kan krijgen. Daarnaast verbonden ze zich tot verdere samenwerking op het gebied van onderwijsfinanciering, wetgeving inzake de dienstplicht en de staatsreligieuze instellingen. Deze afspraak maakt echter niet duidelijk wie zij voor het premierschap zullen steunen. Op 13 oktober verklaarde Deri tegenover Kan Moreshet dat hij voorstander is van een brede regering onder leiding van Netanyahu, waarvan ook de voorzitter van de Yashar-partij, Gadi Eisenkot, deel zou moeten uitmaken.
Asher heeft publiekelijk verklaard bereid te zijn mee te werken in een door Eisenkot geleide regering. Meir Porush, nummer vier op de lijst van Verenigd Torah-Jodendom verwierp echter een dergelijke mogelijkheid. In een radio-interview op 5 oktober stelde hij dat de met Netanyahu verbonden partijen meer openstaan voor de religieuze en gemeenschapsbelangen van de charedim. Hun uitspraken weerspiegelen de tegenstrijdige ambities binnen de partij om het bestaande partnerschap te behouden en tegelijkertijd alternatieven in overweging te nemen.
Die alternatieven gaan gepaard met aanzienlijke hindernissen. Eisenkot is voorstander van een alomvattende dienstplicht voor de charedim. Zijn politieke blok steunt het koppelen van schoolfinanciering aan de volledige uitvoering van het kerncurriculum. De meeste partijen van dit blok pleiten er bovendien voor om mensen die militaire dienst verrichten en werken, voorrang te geven bij overheidsuitkeringen. Een akkoord zou compromissen vereisen op het gebied van pedagogische autonomie en overheidssteun.
De door Verenigd Torah-Jodendom geformuleerde voorwaarden beperken ook de mogelijkheid om de kwestie van de dienstplicht uit te stellen tot na de ambtsaanvaarding van een regering. Porush verklaarde dat de twee fracties waren overeengekomen om noch ministersposten, noch het voorzitterschap van commissies op zich te nemen en evenmin coalitiewetten te steunen, zolang de status van de yeshiva-studenten niet wettelijk is geregeld. Coalitiebeloften alleen zouden niet volstaan om de volledige deelname van de partij te waarborgen.
Shas en Verenigd Torah-Jodendom concurreren zowel met hun rechtse bondgenoten als met kleinere charedische kieslijsten. Uitdagers zoals HaTzibbur HaCharedi (Haredi Public Party) werven ontevreden charedische kiezers. Uit een analyse van het IDI bleek dat in 2022 elf procent van de kiezers die zichzelf als charedim omschreven, de Likud of Religieus Zionisme–Otzma Yehudit steunde. Een peiling van Kan News van 11 oktober voorspelde zeven zetels voor Shas en acht voor Verenigd Torah-Jodendom, drie minder dan in 2022. Het behoud van hun kiezersbasis is cruciaal om hun onderhandelingspositie in de volgende Knesset te behouden.
(JNS)
Zesde onderzeeër van Israël komt aan in Haifa
Netanyahu voor de VN: ‘We zullen winnen – we hebben geen andere keuze’
Israël arresteert veiligheidschef Hamas tijdens gewaagde operatie in Gaza-stad
