(JNS) Jarenlang gaf een goedkoop vliegticket het gevoel dat de Joodse staat bijna een deel van Europa was. Een Israëliër kon in het weekend naar Warschau vliegen, een student in Milaan kon zijn familie in Israël bezoeken en een Europese jood kon bijna net zo gemakkelijk naar Tel Aviv reizen als naar een andere Europese hoofdstad.
De goedkope luchtvaartmaatschappijen hebben iets bereikt wat diplomatie en verdragen nooit helemaal hebben weten te bewerkstelligen: ze lieten de Middellandse Zee kleiner lijken en integreerden Israël in het dagelijks leven van Europa.
Toen kwam 7 oktober, en de oude grenzen doken weer op.
Een recent rapport over de veranderende economische situatie van de Europese luchtvaart biedt een onverwacht inzicht in deze verandering. Volgens het rapport lagen geselecteerde economy-tarieven bij Ryanair, easyJet en Wizz Air in mei 39,2 % hoger dan een jaar eerder. In vergelijking met begin 2024 waren de gemiddelde prijzen meer dan verdubbeld. De brandstofkosten zijn sterk gestegen, terwijl bagage-, stoelkeuze- en andere extra toeslagen steeds belangrijker zijn geworden voor het bedrijfsmodel.
Voor Europese reizigers is dit in de eerste plaats een economische kwestie. Het tijdperk van de buitengewoon goedkope vluchten zou wel eens ten einde kunnen lopen. Voor Israëli’s komen daarentegen twee ontwikkelingen samen: goedkope vluchten worden steeds duurder, terwijl de regionale instabiliteit de vliegverbindingen naar Europa steeds meer in gevaar brengt.
In de afgelopen zeven decennia heeft Israël nauwe banden met Europa opgebouwd, zonder ooit volledig deel uit te maken van de institutionele orde ervan. De Europese Unie is de grootste handelspartner van Israël. Israëlische onderzoekers nemen op grote schaal deel aan Europese onderzoeksprogramma’s. Israëli’s studeren aan Europese universiteiten, kopen onroerend goed in Europese steden, verwerven het Europese burgerschap en reizen in groten getale kriskras door het continent.
Goedkope luchtvaartmaatschappijen zorgden voor een groot deel van de fysieke infrastructuur voor deze band. Ryanair, easyJet en Wizz Air maakten van Europese hoofdsteden bestemmingen die Israëli’s niet langer slechts af en toe, maar regelmatig konden bezoeken. Rome en Wenen werden weekendbestemmingen. Boekarest en Athene lagen op minder dan drie uur vliegen. Soms kostte een vlucht naar Berlijn minder dan een diner in een restaurant in Tel Aviv.
Dat was niet zomaar toerisme. Het veranderde het beeld dat Israëli’s hadden van hun plaats ten opzichte van Europa.
De oorlogen sinds de door Hamas geleide terreuraanslagen in het zuiden van Israël op 7 oktober 2023 hebben de kwetsbaarheid van deze band blootgelegd. Als de veiligheidssituatie verslechtert, kunnen buitenlandse luchtvaartmaatschappijen zich terugtrekken – en wel snel.
easyJet heeft zijn vluchten naar Tel Aviv tot eind oktober 2026 geschrapt, terwijl Ryanair om een combinatie van economische en operationele redenen nog steeds niet actief is. Wizz Air levert hiervoor misschien wel het meest sprekende voorbeeld. De luchtvaartmaatschappij keerde in mei na een eerdere opschorting terug naar Israël, maar stopte haar vluchten naar Tel Aviv opnieuw toen Iran in juni raketten op Israël afvuurde.
Het is geenszins verrassend dat een luchtvaartmaatschappij haar passagiers, bemanningen en vliegtuigen beschermt. Deze bedrijven maken economische en veiligheidsgerelateerde afwegingen; ze geven geen geopolitieke verklaringen af. Cruciaal is wat hun beslissingen zeggen over de relatie van Israël met Europa.
Decennialang heeft de globalisering de Israëli’s in de overtuiging gesterkt dat de fysieke locatie aan belang had ingeboet. Europa leek dichtbij, betaalbaar en gemakkelijk bereikbaar. In rustige tijden kon een Israëliër bijna tegelijkertijd in meerdere werelden leven: werken in Tel Aviv, een Portugees paspoort bezitten, samenwerken met collega’s in Brussel en een weekend doorbrengen in Boedapest.
Veiligheidscrises leggen de grenzen van deze ervaring bloot. Europese burgers bewegen zich nog steeds binnen een van de best verbonden vervoerssystemen die ooit zijn gecreëerd. Israëli’s die naar hetzelfde netwerk kijken, merken dat hun mogelijkheid om er toegang toe te krijgen binnen enkele uren uit de dienstregeling van een luchtvaartmaatschappij kan verdwijnen.
Deze kwetsbaarheid heeft nog een andere dimensie, die veel minder aandacht krijgt: de joodse gemeenschappen in Europa.
Het goedkope vliegverkeer heeft ook het hedendaagse joodse leven veranderd. Voor veel Europese joden is Israël niet zomaar een bestemming in het buitenland. Kinderen studeren daar. Familieleden wonen daar. Gezinnen gaan er op vakantie. Vrienden pendelen heen en weer tussen Israëlische en Europese steden. Sommigen overwegen de aliya. Anderen zouden nooit overwegen hun thuisland te verlaten, maar beschouwen Israël niettemin als onderdeel van hun emotionele, gemeenschapsgerichte en religieuze wereld.
Frequente en betaalbare vluchten hebben daarom bijgedragen aan het ontstaan van een informele joodse ruimte die zich uitstrekt van Tel Aviv tot Londen, Parijs, Berlijn en Madrid. Een vliegveld werd een klein onderdeel van de infrastructuur die de verbindingen binnen deze ruimte in stand houdt.
Dit heeft sinds 7 oktober een bijzondere betekenis gekregen. Joodse gemeenschappen in heel Europa hebben te maken gehad met een dramatische heropleving van gewelddadig antisemitisme. Tegen deze achtergrond kan Israël voor veel Europese joden een andere psychologische rol gaan vervullen. Hier ligt de tegenstrijdigheid: juist op het moment dat sommigen een sterkere band met Israël voelen, is de reis ernaartoe minder betrouwbaar geworden.
Dat betekent niet dat Europese joden zich voorbereiden op een vertrek. Ook hoeft niet elke discussie over antisemitisme in Europa te eindigen met de vraag naar de alija. Het joodse leven op het continent is eeuwenoud, veelzijdig en diep geworteld. De interessantere vraag is hoe de mogelijkheid om naar Israël te reizen het gevoel van verbondenheid met Europa beïnvloedt.
De wetenschap dat Israël slechts drie uur en een overzienbare vliegticketprijs verwijderd is, geeft een ander gevoel van veiligheid en verbondenheid dan het besef dat vluchten bij de volgende raketaanval zouden kunnen worden geannuleerd. Fysieke nabijheid en emotionele verbondenheid zijn twee verschillende dingen, maar ze beïnvloeden elkaar onvermijdelijk.
In Israël zien we hiervan een spiegelbeeld.
Zelden eerder stonden de Israëli’s politiek zo kritisch tegenover Europa. Meningsverschillen over de Gazastrook, de nederzettingen, gewelddadige kolonisten, de erkenning van Palestina en het internationaal recht hebben de betrekkingen met verschillende Europese regeringen onder druk gezet. Tegelijkertijd blijven Israëli’s streven naar het Europese burgerschap, reizen ze kriskras door het continent, bezoeken ze voetbalwedstrijden en kopen ze appartementen in Europese steden. Europa oefent nog steeds een grote aantrekkingskracht uit, zelfs als de Israëli’s boos zijn op het continent.
De veranderende luchtverkeerskaart illustreert daarom een breder aspect van de relatie tussen Israël en het continent. Israël is diep verankerd in de Europese netwerken op het gebied van economie, wetenschap, cultuur, sport en de samenleving, maar geniet niet de institutionele bescherming die de integratie tussen de EU-lidstaten onderbouwt.
In normale tijden wordt dit verschil gemakkelijk over het hoofd gezien. Politieke overeenkomsten, onderzoeksprogramma’s, toerisme, dubbele nationaliteit en frequente vluchten zorgen voor een buitengewone mate van nabijheid. Onder druk worden de grenzen echter onmiskenbaar. Luchtvaartmaatschappijen trekken zich terug. Wetenschappelijke betrekkingen komen onder druk te staan. Deelname aan het culturele en sportieve leven wordt gepolitiseerd. Verbindingen die ooit vanzelfsprekend leken, lijken plotseling provisorisch.
Het vliegticket was daarom nooit alleen maar een vliegticket. Het stond symbool voor een opmerkelijke periode waarin Israëli’s en Europese joden eraan gewend waren geraakt Israël en Europa te beschouwen als onderdelen van een gemeenschappelijke sociale ruimte.
Nu verandert ook de economische situatie van de Europese luchtvaart. De vliegtarieven stijgen, de exploitatiekosten nemen toe en de luchtvaartmaatschappijen heroverwegen waar ze hun vliegtuigen inzetten. Voor veel Europeanen zou dat kunnen betekenen dat ze meer moeten betalen voor een weekendje in het buitenland. Israël is blootgesteld aan een extra kwetsbaarheid: het ligt aan de rand van het Europese luchtverkeerssysteem en loopt het risico daaruit te worden uitgesloten zodra de regionale veiligheidssituatie verandert.
Twintig jaar lang hebben goedkope luchtvaartmaatschappijen de Israëli’s het gevoel gegeven dat Europa vlakbij ligt. Sinds 7 oktober worden ze eraan herinnerd dat het nog steeds in het buitenland ligt.
Voor zowel Israëli’s als Europese joden zou datgene wat steeds brozer wordt, uiteindelijk wel eens veel belangrijker kunnen zijn dan de prijs van het vliegticket.
Nederlandse toppoliticus Timmermans: rechtse Israëli’s zijn ‘net als de nazi’s’
Onderzoek wijst uit: PA had Hamas-strategen van 7 oktober in dienst
De verborgen berg van het mullah-regime en de vraag: wat nu?
