Oświęcim, Polen – Massa’s oude overlevenden van de Holocaust, sommigen met wandelstokken of rollators in de hand, baanden zich woensdag een weg door het nazi-dodenkamp Auschwitz in de aanloop naar de jaarlijkse Mars van de Levenden, sommigen hernamen de stappen van hun donkere kindertijd in hun gouden jaren. Ze deden dit tegen de achtergrond van een wereldwijde toename van antisemitisme na de terreuraanslagen van 7 oktober 2023 onder leiding van Hamas in het zuiden van Israël.
De gebeurtenissen van die dag zijn vergeleken met de Holocaust – wreedheden waarbij mensen werden vermoord, velen door het vuur. Ze creëerden een nieuwe generatie getraumatiseerde Joden in Israël en troffen oudere overlevenden die hadden gehoopt dat die dagen achter hen lagen.
Dit jaar is het acht decennia geleden sinds de bevrijding van Auschwitz door Russische troepen op 27 januari 1945 – een getal waar de aanwezigen zich bewust van zijn.
“Tachtig jaar nadat deze plaats miljoenen levens kostte, erkennen we dat de woorden van Elie Wiesel – dat het antisemitisme niet stierf in Auschwitz, maar onze mensen stierven in Auschwitz – relevanter zijn dan ooit na 7 oktober,” vertelde Phyllis Greenberg Heideman, voorzitter van de International March of the Living, aan JNS.
Voor Merrill Eisenhower, de achterkleinzoon van de Amerikaanse generaal Dwight D. Eisenhower, die het Ohrdruf concentratiekamp bij Gotha in april 1945 bezocht en werkte om het bewustzijn van de verschrikkingen van het kamp te verhogen en de onmenselijke omstandigheden te documenteren, was dit vooral belangrijk.
“Ik kan jullie niet vertellen hoe belangrijk het is om hier te zijn en dat de wereld begrijpt wat hier gebeurd is,” zei hij tegen de huilende overlevenden. “We moeten getuigen zodat dit niet nog eens gebeurt.”
Eisenhower beloofde de nalatenschap van zijn familie voort te zetten en legde uit dat “verandering niet plaatsvindt in één grote beweging, maar in één vriendelijkheid, één daad per keer”.
Zijn overgrootvader werd de 34e president van de Verenigde Staten van 1953 tot 1961.
Zulke slechte mensen in de wereld
Voor de laatste generatie overlevenden van de Holocaust die het evenement bijwoonde – allemaal in de 80 en 90 – was 7 oktober een terugkeer naar de verschrikkingen van hun jeugd.
Naftali Furst, 92, een Tsjecho-Slowaak die als jongen in drie jaar tijd vier nazikampen overleefde, waaronder Auschwitz, vertelde hoe zijn eigen kleindochter het bloedbad op 7 oktober overleefde, ook al werden haar schoonouders vermoord.
“Je kunt je niet voorstellen dat er zulke slechte mensen op de wereld zijn,” zei de in Zweden geboren Arne Rabuchin, 81, die nog een baby was toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak in 1939. Hij werd samen met de Zweedse Joden gered door Denemarken. “Zelfs als overlevende van de Holocaust is het moeilijk te geloven wat hier is gebeurd.”
De jongere generaties stonden tussen de tijden in, als getuigen van wat er 18 maanden geleden in Israël gebeurde en als waarnemers van degenen die bijna honderd jaar geleden in Auschwitz een verleden herleefden.
Natalie Sanandaji, 29, uit New York, die het bloedbad op het Nova muziekfestival op 7 oktober overleefde, zei: “Hier zijn en de omvang van de moord zien herinnert me opnieuw aan het verschil tussen mijn uren van angst en wat de Joden ervoeren tijdens de Holocaust. Na de Holocaust wisten we dat we het nooit meer aan anderen konden overlaten om ons te beschermen, omdat niemand dat zou doen.”
Ik ben blij dat ik hier ben
Voor de ouderen was overleven hun grootste overwinning – en het feit dat ze later zelf Joodse gezinnen zouden krijgen.
“Het is erg ontroerend en emotioneel, maar ik ben blij dat ik hier ben,” zei de in Roemenië geboren Suzana Leibowitz, 85, uit de Israëlische stad Haifa.
Haar vader overleefde Auschwitz omdat hij laarzenmaker was, zei ze terwijl ze in het Boek der Namen zocht naar familieleden die in de Holocaust gedood werden. Dit boek werd samengesteld door Yad Vashem: The World Holocaust Remembrance Centre, werd tentoongesteld in Blok 27 van het Auschwitz-Birkenau Staatsmuseum, een van de beroemdste gebouwen in het kamp waar de Joodse gevangenen leefden.
“Ik wilde afscheid nemen van mijn tante,” zei Azriel Ziperberg, 95, in een andere hoek van de kamer terwijl hij de lijst met ongeveer 4,8 miljoen namen doorlas.
George Shefi, 93, uit Givat Ze’ev bij Jeruzalem, werd geboren in Berlijn en vijf weken voor de oorlog met een Kindertransport naar Engeland gestuurd. Hij vond de namen van zijn moeder en haar zus op de lijst.
Shefi merkte op dat hij meedeed aan een film genaamd “Journey of Hope: Retracing the Kindertransport After 85 Years”, waarin zijn ontsnapping uit de klauwen van Nazi-Duitsland op de dag na het bloedbad op 7 oktober wordt nagespeeld.
In het bijzijn van zijn dochters en kleinkinderen zei hij: “Ik ben blij dat ik hier ben, want het alternatief zou veel erger zijn”.
“Wij hebben onze eigen Holocaust, de 7e oktober – mensen moeten dat begrijpen,” zei Susanne Reyto, 81, uit Los Angeles, die als baby werd gered in Boedapest, Hongarije, omdat haar oom op het Zwitserse consulaat werkte en haar moeder zowel Zwitserse als Zweedse papieren kreeg. “Zien wat mensen hier hebben meegemaakt is erg moeilijk, maar ook erg inspirerend.”