Wat zijn de gevolgen van de protesten in Kazachstan voor de lokale Joodse gemeenschap?

De ontwikkelingen in Kazachstan hebben de laatste tijd de voorpagina’s van het nieuws gedomineerd, nadat 164 mensen waren gedood bij demonstraties tegen een stijging van de brandstofprijzen. 8.000 andere mensen werden gearresteerd omdat zij tijdens deze demonstraties overheidsgebouwen en veiligheidstroepen aanvielen en supermarkten plunderden.

De Kazachse president Kassym-Jomart Takajev ontsloeg zijn kabinet, liet Russische troepen tussenbeide komen, vaardigde ‘shoot-to-kill’-bevelen uit, kondigde de noodtoestand af en beschuldigde de betogers ervan te zijn geïnfiltreerd door radicale moslimextremisten, een bewering die door de betogers wordt ontkend.

Israëlisch slachtoffer
Tijdens deze protesten werd de 21-jarige Levan Kogeashvili uit Ashdod, een Israëlisch staatsburger, vlak voor shabbat gedood. In een recent persbericht verklaarde Rabbi Yeshaya Cohen, opperrabbijn van Kazachstan en de directeur van Chabad in het Centraal-Aziatische land, dat het lichaam van de vermoorde Israëli ‘nu bij chevra kadisha (Joodse begrafenisvereniging) is in afwachting van toestemming voor een vliegtuig, zodat hij in Israël begraven kan worden. Hij had niets te maken met het geweld. Ze schoten op zijn auto. We zijn gebroken en in rouw.’

De vraag blijft wat deze protesten betekenen voor de plaatselijke Joodse gemeenschap.Volgens de rabbijn ‘is het gevaarlijk om de straat op te gaan. Er wordt zonder waarschuwing op mensen geschoten. Er zijn veel doden en gewonden.’

Toch merkte de achtenswaardige rabbijn op dat de lokale Joodse gemeenschap tot nu toe geen schade heeft ondervonden van deze protesten. Hij beweerde dat het Kazachstaanse volk ‘een vreedzaam volk’ is en voegde eraan toe: ‘Wij bidden voor de stabiliteit van het volk en een stabiele regering. Bid voor de vrede van de regering, want ware het niet voor de angst voor het gezag, dan zou een mens zijn naaste levend opslokken. De harten van de koningen en ministers zijn in G-ds handen. De situatie is moeilijk. Iedereen bidt dat er een einde aan komt. Wij danken de wereldwijde Joodse gemeenschap voor hun bezorgdheid en gebeden.’

De eerste Joden van Kazachstan
Kazachstan is een Turks land in Centraal-Azië. Jarenlang werd het bewoond door nomadenstammen, vandaar de naam van het land: Kazachstan komt van het Turkse woord Kaz, dat ‘zwerven’ betekent. De Kazachse Joodse gemeenschap werd gesticht door een groep Joodse kooplieden die langs de oude Zijderoute reisden. Volgens het Joods Wereldcongres ‘dateert een Joodse aanwezigheid in de stad Turkestan uit de 15e eeuw, toen er sprake was van een synagoge’.

Vandaag de dag is de Kazachse Joodse gemeenschap verdeeld in twee groepen. De eerste oudere gemeenschap wordt gevormd door de Bukhari of Bergjoden in Kazachstan. Zij spreken een taal die Bukhari heet, ook bekend als Judeo-Tajik, een mengeling van Hebreeuws en Tadzjiek, en herleiden hun aanwezigheid in de regio tot ergens na Cyrus de Grote, toen zij daarheen migreerden vanuit de overblijfselen van het Perzische Rijk. Bukhaarse Joden leven niet alleen in Kazachstan, maar ook in Oezbekistan, Kirgizië en Tadzjikistan.

Annika Hernroth Rothstein schreef in Exile: Portraits of the Jewish Diaspora: ‘Onder hun islamitische heersers mochten de Bukhaarse Joden geen eigen gebedshuizen bouwen, dus gingen ze bidden in de moskeeën van de gemeenschap. Pas in de zeventiende eeuw maakten de oudsten van de gemeenschap een deal met de grootvizier van Bukhara, waardoor de eerste synagoge in Bukhara gebouwd kon worden. Maar, het was misschien een beetje te laat.’

Volgens Rothstein waren de meeste Joden in Bukhara geassimileerd, maar ‘de verlossing zou komen in de vorm van Rabbi Yosef Maimon, een bekende kabbalist uit Safed, die arriveerde tijdens wat een korte reis had moeten zijn, maar toen hij de toestand van de Joodse gemeenschap zag, besloot om te blijven als hun leider.’ Zij beweerde dat hij het spirituele leven van de Bukharan Joden nieuw leven inblies, door hen te leren hoe zij Sefardische gebedenboeken moesten gebruiken in plaats van de Arabische die Sa’adia Gaon gebruikte.

Aankomst van Russische Joden
Een andere groep Joden arriveerde in de 17e eeuw, toen het Russische leger in het gebied was gestationeerd. De meeste Kazachse Joden stammen uit deze periode, toen Joden die onder dwang waren ingelijfd bij het Russische leger probeerden een gemeenschap in het gebied te stichten. Er zijn echter geen synagogen uit deze periode, omdat de diensten gewoonlijk in particuliere woningen werden gehouden.

Volgens het Joods Wereldcongres ‘dateert een van de eerste schriftelijke bewijzen van de Ashkenazische Joodse gemeenschap van Kazachstan uit 1825, toen werd opgetekend dat 12 personen ‘van het Judaïsche geloof’ in de regio Semipalatinsk woonden.’ De eerste moderne synagoge werd echter in 1884 in Kazachstan gebouwd en bood onderdak aan 100 Joden, voornamelijk veteranen en soldaten.

De Jewish Virtual Library schrijft: ‘Onder het communisme werden duizenden Joden door Stalin verbannen van het Joodse vestigingsgebied (in het westen van het Russische Rijk) naar Kazachstan omdat zij het Jodendom praktiseerden, waaronder Levi Yitzchak Schneerson, vader van de overleden Lubavitcher rebbe, Menachem Mendel Schneerson.’

Chabad schreef: ‘Rabbi Levi Yitzchak werd in 1939 gearresteerd door de communisten, en na bijna een jaar van ondervragingen en gevangenschap, verbannen naar een afgelegen dorp in Kazachstan. Hij overleed in 1944 in Almaty (toen Alma-Ata), waar hij begraven ligt. Zijn rustplaats is een vereerd bedevaartsoord en gebedsplaats geworden voor de plaatselijke gemeenschap en bezoekers uit de hele wereld.’

Schuilplaats tijdens de Holocaust
Tijdens de Holocaust wisten ongeveer 8.500 Europese Joden een veilig heenkomen te vinden in Kazachstan. Prof. Anna Shternshis ontdekte een Jiddisch lied uit de Tweede Wereldoorlog, Kazachstan genaamd, dat de ervaringen beschrijft van Joden die de Holocaust ontvluchtten en naar Kazachstan trokken: ‘Vanaf mijn geboorte heb ik eindeloos geleden, een Kazach, een Ossetiër, een Oejgoer en een Georgiër, Oekraïner, Roma, Rus, Kalymyk, Tajik, Wit-Rus…. Nu heeft onze familie er een lid bij: jij bent onze broer, (lieve) Jood.’

Onder het Sovjetbewind werd het Joodse geloof in Kazachstan onderdrukt, maar na de dood van Rabbi Levi Yitzchak Schneerson slachtte Rabbi Hillel Liberov in het geheim dieren op koshere wijze, zodat Kazachse Joden kosher vlees konden hebben voor Shabbat en de feestdagen. Hij hield ook gebedsdiensten in het geheim. Hoewel hij hierdoor ernstig gevaar liep, hebben zijn daden het Jodendom in Kazachstan gered.

Vandaag de dag beschouwen tussen de 3.500 en 20.000 Joden Kazachstan als hun thuis. Er zijn meer dan 20 verschillende lokale Joodse gemeenschapsorganisaties en 14 Joodse dagscholen in Kazachstan. Rabbi Cohen geeft aan dat de lokale Kazachen tolerant zijn ten opzichte van de Joodse gemeenschap, waarbij hij opmerkt dat Chanoeka in Kazachstan geweldig is omdat het samenvalt met de onafhankelijkheidsdag van Kazachstan: ‘Het is een reden om dubbel zo blij te zijn, want we herinneren ons nog de Sovjettijden toen iedereen hetzelfde moest zijn, omdat mensen bang waren om zich te uiten.’

Betrekkingen met Israël
De Staat Israël en Kazachstan onderhouden uitstekende diplomatieke betrekkingen, en Israël importeert 25% van zijn olie uit Kazachstan. Daarom heeft het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken, terwijl veel regeringen in het Westen de onderdrukking van de protesten in Kazachstan veroordeelden, in een recente verklaring geschreven: ‘Het ministerie van Buitenlandse Zaken volgt de ontwikkelingen in Kazachstan op de voet en hoopt op kalmte en een terugkeer naar de orde. De goede en sterke betrekkingen tussen Israël en Kazachstan zijn gebaseerd op warme betrekkingen tussen de volken en een bloeiende samenwerking tussen de regeringen.’

Deze reactie illustreert dat Israël heeft geleerd van de geschiedenis. In 1979 weigerde de voormalige Amerikaanse president Jimmy Carter steun te verlenen aan de Sjah, een pro-westerse leider, toen deze voor zijn overleven vocht tegen massale protesten. Hoewel een groot deel van deze betogers linkse mensen waren die een meer democratische regering wilden, leidde de chaos die ontstond ertoe dat radicale islamisten onder leiding van Ayatollah Khomeini het land overnamen en Iran, dat routinematig ‘Dood aan Amerika’ en ‘Dood aan Israël’ roept terwijl het terrorisme over de hele wereld sponsort, sindsdien een doorn in het oog van de internationale gemeenschap is.

Jaren later waren er in Egypte de protesten van de Arabische Lente. Voormalig Amerikaans president Barack Obama en zijn toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton behandelden wijlen de Egyptische president Hosni Mubarak, ook een pro-Amerikaanse leider, niet beter dan hoe Jimmy Carter de sjah behandelde.

Hoewel er veel Egyptische democraten waren die Mubarak wilden laten vertrekken ten gunste van een meer democratische regering, was het de Moslimbroederschap die aan de macht kwam, en als de huidige president van Egypte, Abdel Fattah El Sisi, niet zo moedig was geweest om een staatsgreep te plegen om de Islamisten uit de macht te verdrijven, dan zou Egypte een ander Iran zijn geworden.

Daarom maakt Israël zich niet zo druk over de onderdrukking van de protesten en de interventie van Russische troepen. De Staat Israël wil alleen maar dat deze Kazachse regering, die bevriend is met de Staat Israël, aan de macht blijft, omdat zij de islamisten niet nog een kans wil geven om de pro-democratische protesten uit te buiten om aan de macht te komen.